Geschiedenis in water geschreven

Herinneringen aan water

Het was even stil hier want ik keek de laatste weken bijna onafgebroken naar een Franse rivier die mij zeer lief is. Een rivier die doorgaans overloopt van water en nu heel vaak bijna leeg was. Waarschijnlijk door ons eigen vervuilende toedoen. Ik las veel, waaronder ‘Er stromen rivieren in de lucht’ van Elif Shafak (prachtig!!!) en vroeg mij weer af waar het water waar ik naar keek vandaan kwam, wat het zich wel of niet herinnerde, maar vooral zag ik aan het water een verlangen naar meer water. Het kwam. Zware regen viel een aantal nachten over ons heen met knetterend onweer dat soms de vonken uit de stopcontacten deed slaan… Inmiddels is de regen ook hier beland en spreken sommigen over ‘slecht’ weer, terwijl het eindelijk regent! Ik vind het prachtig weer. Maar terug naar ‘De Liefde’, want ondanks die rivier hou ik me nog steeds bijna dagelijks bezig met de eerste ontmoetingen tussen Japan en Nederland vierhonderdzesentwintig jaar geleden. Soms vallen mij dan nieuwsberichten op, zoals een bericht over het Amerikaanse vliegdekschip de Abraham Lincoln in het Midden-Oosten dat al ruim 200 dagen geen haven heeft aangedaan. Het eten aan boord is zwaar gerantsoeneerd (en ziet er bepaald spaarzaam en ongevarieerd uit op de foto’s die ik op internet vond) en er zijn de nodige geluiden over psychische klachten bij de bemanning. Daarbij kan dit schip nog bereikt worden door vliegtuigen van buitenaf, anders dan indertijd in 1600, er is contact met ‘buiten’, maar het lezende bekroop me toch het gevoel van wanhoop dat ik ook uit het overgebleven scheepslogboek van de vloot van Mahu en De Cordes haal als zij vast komen te zitten in de winter in de Straat van Magellaan.

Deze route door de Straat van Magellaan werd zo lang mogelijk verborgen gehouden voor de bemanning. In die tijd werd deze waterstraat spaarzaam bevaren en dat is niet verwonderlijk. Onder andere Francis Drake en Thomas Cavendish waren erin geslaagd maar namen in hun verhalen wel lijdenswegen mee terug. Dit maakte dat er voor vloten met een dergelijke route nauwelijks bemanning meer te vinden was. De kans op overleving was sowieso al gering, laat staan als de risico’s zo verhoogd werden. De bemanning van de vijf schepen van de vloot waar De Liefde onderdeel van uitmaakte, wist dus niet dat ze niet via Kaap de Goede Hoop zouden varen. Naar alle waarschijnlijkheid is de groep ingewijden bijzonder klein geweest. Ik puzzel daar nog op.

De Straat van Magellaan is nog steeds buitengewoon moeilijk te bevaren. Ik heb er nu de nodige beelden bij, en voel ook niet de behoefte het ooit te proberen. Het is smal, wordt geplaagd hevige (val)winden, onvoorspelbare stromingen en is buitengewoon koud in de winter. Laat staan hoe zwaar dat geweest moet zijn in een tijd met beperkte kaarten, te weinig voedsel en zieke bemanning. Daarbij was de bemanning van de vloot van de vijf schepen, onbekend met de voorgenomen route, niet gekleed op de winter. De spaarzame kleding en spullen die er mee mochten waren gericht op een reis naar een tropisch gebied. Weliswaar bevonden zich handelsgoederen aan boord in de vorm van wollen stoffen, maar deze werden in beginsel niet voor de bemanning gebruikt. Er was daarbij grote vertraging ontstaan door allerlei vormen van tegenspoed die de vloot teisterden, feitelijk vanaf de datum van vertrek. De wind viel al weg bij Engeland, er waren extreem veel zieken al voor Kaapverdië bereikt was en ook daarna. Hierdoor bereikte de vloot de straat van Magellaan veel later dan de bedoeling was. Daarbij werd besloten niet direct door te varen, maar eerst voedsel te zoeken. Een vergissing die veel levens zou kosten. De gruwelijke ontberingen die daardoor volgden worden invoelbaar in het logboek door de wat onsamenhangende wijze waarop melding gemaakt wordt van de zoektocht naar eten (pinguïns kun je blijkbaar ook eten), wanhoop, ziekte, kou en heel veel doden. Al deze zaken beheersen het logboek van 6 april tot en met 3 september 1599 als ze eindelijk het einde van de straat bereiken en de Zuidzee invaren. Vandaar uit is de bedoeling langs de westkust van Zuid-Amerika te varen, hier en daar wat Spaanse nederzettingen te plunderen. Als dat niet lukt, is het doel door te varen naar Japan en handel te drijven. Of lag dat doel toch voorop? Er zijn verschillende meningen, de mijne heb ik nog niet gevormd. In ieder geval valt hierna de vloot uiteen. Het Geloof keert terug en mag nog een keer door die Straat, de rest vaart de volgende ontberingen tegemoet. Wat drijft hen, behalve hout? Het blijft me boeien.

Bij het bestuderen van de beperkte bronnen die er zijn bekruipt me elke keer opnieuw diep respect voor de dapperheid van deze zeelieden. Angst voor angst lijkt de grootste vijand. Er is geen tijd om bang te zijn, dat kan je je leven kosten. Bij het lezen van de brieven van William Adams (die uiteindelijk de stuurman van De Liefde werd) valt mij een mate van plichtsgetrouwheid, liefde voor zijn vader land (Engeland) maar ook zijn eergevoel op. Ik vind het goed voorstelbaar dat juist hij een van de hoofdpersonen in Shōgun werd. Ik heb daarbij trouwens genoten van de laatste versie van de serie (op Disney plus te zien) en bedacht ook weer wat evidenties. Die zijn altijd fijn om op te schrijven, dus dat doe ik even in de volle overtuiging dat het cliché is maar het leuke aan clichés is dat ze wel waar zijn, toch? Komen ze: De oorlog is van altijd. Sinds en zolang er mensen zijn. En gek genoeg verandert het schrijnende leed dat daar onderdeel van is, niet de koers van de geschiedenis. Maar toch, die ene druppel uit de rivier, die weet misschien nog wel dat hij bloed heeft weggewassen van een oorlogswond. Misschien dat de pijn die daaruit meekwam de kracht gaf om te verdampen en terug te keren als onderdeel van die zalige regenbui die wij mochten voelen in Frankrijk. En misschien dat die ene druppel een plant tot leven wekt die anders van droogte ellendig was gestorven. Misschien kan het wel anders. Wellicht wórdt het anders. Ik geloof dat ik dat liever geloof. Dus ik draai niet om met Het Geloof aan het eind van de Straat. Ik geef niet op, ik keer niet terug, maar ik vaar verder, met De Liefde. Want die heeft het gehaald. Misschien drijft Liefde beter dan Hoop? Want die is in ieder geval gezonken naar de bodem van de oceaan. Voor zover we weten dan.